ACCU - Noodzaak of Luxe: Cultuureducatie inzetten in jeugdzorg

Cultuureducatie inzetten in jeugdzorg, noodzaak of luxe? Te gast bij ART2WORK in Brussel boog Vitamine C zich op 26 september over deze vraag samen met professionelen vanuit het brede culturele veld, de jeugdzorg, educatie en participatie. Vanuit de expertise uit de cultuureducatie kijken we graag over het muurtje naar de jeugdzorg omdat er op het raakvlak van beide nog een enorme capaciteit aan samenwerkingen en uitwisselingen ligt.

Wim Embrechts startte met ART2WORK 10 jaar geleden en sinds één jaar is de werking gevestigd in een voormalige brouwerij aan het Brusselse kanaal, een wijk die hem niet onbekend is, een wijk met een identiteit. ART2WORK noemt zich voortaan ook graag ‘brouwerij van nieuwe professionele kansen voor jonge mensen’. Ze bieden een programma aan van opleidingen en begeleidingstrajecten op maat van jongeren die hun eerste stappen zetten op professioneel gebied. De nadruk ligt op de individuele trajecten. Jonge mensen op weg helpen, mogelijkheden bieden en hen leren dromen en geloven in zichzelf blijft het doel. Zo gaat er veel aandacht naar persoonlijkheid, attitudes, zelfvertrouwen en het vinden van sterktes. Via maatwerk en emancipatorische trajecten komen ze tot resultaten. De rol van cultuur en creativiteit is daarin niet onbelangrijk. Van bij de opstart van ART2WORK ontstonden er samenwerkingen met grote kunsthuizen in Brussel en de kunstensector werd klant. De deelnemers voelen zich door het werk dat ze verrichten in deze context echt deel van iets.

ART2WORK wil de vele positieve trajecten en verhalen ook graag delen. Zo kwam het reeds tot een artistieke productie in de vorm van een documentaire film gemaakt door deelnemers van de trajecten en studenten fotografie. Een simpel idee met een immense impact. Binnenkort volgt er ook een publicatie en er zijn plannen voor een theaterproductie. Wanneer verschillende werelden elkaar raken, is er ruimte voor het ontstaan van verrassende ontmoetingen en onvoorziene samenwerkingen. Dat beoogt ART2WORK ook met het uitbouwen van een co-workspace voor jonge ondernemers in hun werkruimte.

Vele jongeren die in een traject starten bij ART2WORK kennen een succesverhaal. Het blijft echter zoeken naar de juiste begeleiding. Het belang van opvolging is daarom cruciaal. De samenwerking met actoren uit de Franstalige sociale sector blijft moeilijk. ART2WORK wordt als concurrent bestempeld maar wil net graag aanvullend blijven en ze bereiken de jongeren op hun eigen manier. Ze trekken de straat op en zijn actief op sociale media.

Niels Goovaerts en Maarten Luyten van Artforum bieden met Tres een heel ander traject aan. Tres is een jaarlijks project waarbij 9 jongeren of kinderen uit de bijzondere jeugdzorg een samenwerking aangaan met 9 kunstenaars. Ze vormen 4 maanden lang een duo en werken aan een gedeelde artistieke productie. Er zijn geen verwachtingen vooraf maar de resultaten worden tijdens een feestelijke opening getoond aan familie en vrienden. Artforum werkt al sinds enkele jaren vaker met specifieke doelgroepen. Voor dit project wordt samengewerkt met De Wissel, OBC Ter Wende-Espero en MFC Combo.

Voor de jongeren die al te vaak geconfronteerd worden met hun problematiek biedt het werken met een kunstenaar een verademing. Er wordt enorm veel bereikt door even uit het professionele kader te stappen in het artistieke. Geen strikt afgebakend kader, geen vast vertrek of eindpunt, geen opgelegde beslissingen maar vrijheid. Ze kunnen zelf kiezen op welke manier en wat ze van zichzelf blootgeven. Het biedt hen een alternatieve manier om zich uit te drukken, alsook een manier om helemaal zichzelf te zijn. Even weg van de structuur van regels. Dat ontbreekt vaak in de jeugdzorg. Ook heel belangrijk is de niet professioneel aangestuurde relatie die ze opbouwen met de kunstenaar. Ze kiezen zelf wat ze vertellen aan iemand die buiten hun leefomgeving staat. Jongeren vinden het vaak moeilijk om hun verhaal telkens opnieuw te vertellen aan nieuwe opvoeders die op hun beurt vooral een professionele afstand bewaren. Wederzijds begrip wordt hierdoor sterk bemoeilijkt en ze kunnen elkaar niet vinden in de dialoog. Dit geldt evengoed voor de bijzondere als de jeugdzorg in het algemeen.

Tres is een project dat kan en mag falen. Er wordt samen met de opvoeders gezocht naar een match tussen de kunstenaars en de jongeren, alsook wordt er overwogen bij de selectie wat het traject zou kunnen betekenen voor beide. Het gaat over 9 unieke relaties maar het is nooit een garantie op succes. Ze willen de jongeren zeker niet forceren. Het zijn dan ook intensieve trajecten en ze vragen veel engagement. Tijdens het traject komen de kunstenaars regelmatig samen om van gedachten te wisselen en ervaringen te delen. Ook zij kunnen groeien in het traject.

De talrijke positieve trajecten en de succesverhalen die ART2WORK en Tres meedragen zijn ook het uitgangspunt van Cachet. Vier jonge vrouwen die zelf in een voorziening hebben gezeten, richtten Cachet op om een tegenwicht te bieden aan de negatieve perceptie over jongeren die in een instelling leven. Naast de oprichters bestaat Cachet ook uit enkele medewerkers waaronder Daan Verzele en Carmen D’Eer. Cachet biedt zelf geen zorg maar brengt jongeren samen. Ze verzamelen ervaringen en bezorgdheden van zowel de jongeren, het beleid en de opvoeders en deze spelen ze aan elkaar door. Cachet is dus niet enkel gericht op jongeren die in een voorziening verblijven. Cachet heeft een signaalfunctie en wil vooral ieders perspectief aan de ander tonen.

Een kernactiviteit van Cachet zijn een reeks open avonden waarbij jongeren uit de jeugdzorg welkom zijn. Er wordt telkens een thema naar voor geschoven maar de jongeren kiezen zelf waarover ze het precies willen hebben. De jongeren begrijpen elkaar goed en dat geeft hen het gevoel dat ze niet alleen zijn. Dit in tegenstelling tot het onbegrip waar ze in hun dagelijks leven vaak op botsen, van buitenstaanders maar ook opvoeders. Een manier om vele jongeren te bereiken en contact met hen te houden is via sociale media zoals facebook en dat is erg effectief.

Cachet biedt ook activiteiten aan waarbij het creatieve de rode draad vormt. Dit om de jongeren in contact te brengen met verschillende uitdrukkingsvormen. Zo kiezen jongeren vaak voor poëzie, film, muziek, fotografie, en dergelijke meer. het staat hen vrij hun creatie daarna ook te delen met anderen. De jongeren zijn het gewend om hun verhaal vaak te moeten vertellen aan bijvoorbeeld nieuwe opvoeders, waardoor het een gevoelige kwestie wordt. Door hen andere expressievormen aan te reiken, biedt het hen een alternatief en een veilig kader, waar ze zelf voor kiezen. Ze maken iets, eventueel samen met anderen, ze zijn trots op het resultaat en ‘wij’ leren er ook iets van. Carmen werkt momenteel samen met de jongeren aan een publicatie rond de inspirerende verhalen en positieve boodschap.

Uit de drie cases blijkt dat het aanreiken van een creatief en kwalitatief kader vooral een alternatief kan bieden op verschillende vlakken. Het opentrekken van hun toekomstperspectieven, een alternatief om zichzelf uit te drukken, een ontsnappen aan de strikte regels, etc. De succesverhalen van jongeren die een traject doorlopen hebben bij hetzij Cachet, Tres of ART2WORK, worden maar al te graag gedeeld met de anderen en de buitenwereld om een tegenwicht te bieden aan de vaak negatieve perceptie op jongeren die in een instelling verblijven, in de rand van de samenleving verdwijnen of het mentaal moeilijk hebben. Het creatieve vormt hierbij vaak een rode draad. De positieve verhalen van jongeren werken vaak ook inspirerend voor andere jongeren in een gelijkaardige situatie.

De trajecten zijn in ieder geval maatwerk en bijgevolg een investering. De jongeren komen in de drie cases ook op gelijke voet met de anderen (coaches, kunstenaars, deelnemers), enkel zo kan er een echt leerproces op gang komen en is er sprake van uitwisseling. De organisaties stoten in dit geval op weinig financiële steun vanuit het beleid omdat ze een beperkt aantal deelnemers bereiken. De balans tussen projectmatig werk en structurele verankering voor het werken met bijzondere doelgroepen wordt door de culturele sector als problematisch ervaren. Het houdt de doorstroom van expertise tegen en blijft beperkt tot een louter tijdelijke focus. Een netwerk van actoren zou hier een rol in kunnen spelen maar dat is voer voor verdere discussie.

Vitamine C keek en kijkt maar al te graag over de muur. Het verder kijken dan de eigen sector biedt nieuwe inzichten, kansen, begrip en mogelijkheden. We promoten graag de durf om ‘andere’ samenwerkingen aan te gaan. De culturele sector is zich ook nog niet bewust genoeg van de kwetsbare jongeren als doelgroep en ook op het raakvlak tussen jeugdzorg en cultuureducatie zijn er nog vele mogelijkheden.